4. Delilik Göstergesi: GSYH ve Anlam Krizi

"Sayılabilen her şey önemli değildir ve önemli olan her şey sayılamaz." — William Bruce Cameron

Şiddetli bir fırtınanın içinden bir Boeing 747 uçurduğunuzu hayal edin. Kanatlar alev almış, uçak burun üstü dalışa geçmiş. Ama siz sakinsiniz. Gösterge paneline işaret ediyorsunuz. "Endişelenmeyin," diyorsunuz güven verici bir sesle. "Kabin basıncı sabit ve uçuş içi film kusursuz oynuyor. Göstergelerimize göre her şey yolunda."

Modern iktisadın durumu budur. Bir medeniyeti yüzyılın fırtınasının içinden uçuruyoruz ve bize yol gösteren göstergeler paneli yalnızca bozuk değil, cinayet işleyecek denli deli. O göstergeler panelinin adı Gayrisafi Yurt İçi Hasıla.

GSYH bizim ekonomik kutup yıldızımız. Dünyayı yöneten sayı. Her hükümet onun peşinden koşuyor, her politika onu hedefliyor, her haber bülteni onun çeyreklik değişimini nefes nefese duyuruyor. Tek bir kusurlu sayının ulusların kaderini belirlediği küresel bir sistem kurduk. Bu ölçütü 1930'larda icat eden Simon Kuznets, hayatının geri kalanını onu bir ulusun refahının ölçüsü olarak kullanmamamız konusunda bizi uyararak geçirdi. Onu tamamen görmezden geldik.

Sonuç, önemli olan her ölçütün kriz gösterdiği, izlediğimiz tek ölçütün ise başarı gösterdiği bir dünya. Bu, delilik göstergemizin hikâyesidir.

Sapkınlık Galerisi: GSYH'de Rehberli Bir Tur

Modern ekonomik ölçümün aynalı salonunda size yol göstereyim. Her eser bir öncekinden daha grotesk ve her biri "büyüme" olarak sayılıyor.

A Eseri: Kasırga Ekonomisi. Bir kasırga bir şehri harap ettiğinde bu bir insanlık trajedisidir. Ama GSYH için bir teşvik paketidir. Yıkımın kendisi kayda geçmez. Ama ardından gelen telaşlı faaliyet, yeniden inşa, sigorta ödemeleri, acil durum hizmetleri, milyarlarca dolarlık bir bereket olur. GSYH mantığına göre mümkün olan en iyi yıl, her şehrin yıkılıp yeniden inşa edildiği yıl olurdu.

B Eseri: Kanser Patlaması. Sağlıklı bir insan sağlık ekonomisine pek az katkıda bulunur. Peki ya akciğer kanseri teşhisi konan biri? GSYH için bu bir bereket. Trajedinin ardından gelen iç karartıcı işlemleri düşünün:

• Teşhis testleri (10.000 dolar)
• Ameliyat (100.000 dolar)
• Kemoterapi (150.000 dolar)
• Hastanede yatış (75.000 dolar)
• İlaçlar (40.000 dolar)

Tek bir kanser vakası GSYH'de 425.000 dolarlık bir artış yaratabilir.

Bu mantıkla kanserojenler ekonomik uyarıcılardır. Tütün şirketleri yalnızca insanları öldürmüyordu; GSYH çarpanları yaratıyordu. Sağlık yaratmak için değil, hastalığı yönetmek için yapısal olarak teşvik edilen bir ekonomi kurduk. Önleme ekonomik bir kayıptır; bir tedavi ise ekonomik bir felaket olurdu.

C Eseri: Boşanma Sanayi Kompleksi. Kendi çocuklarını büyüten ve topluluğunu destekleyen mutlu, istikrarlı bir aile GSYH'ye neredeyse hiçbir katkıda bulunmaz. Ama o aile dağıldığında ekonomi patlama yaşar. Birdenbire bir yerine iki hanenin geçindirilmesi gerekir; konut ve fatura tüketimi ikiye katlanır. Terapistler tutulur. Avukatlara ödeme yapılır. Amerika Birleşik Devletleri'nde yalnızca boşanma avukatları geçen yıl GSYH'ye 50 milyar doların üzerinde katkıda bulundu. Dağılan bir yuvanın insani trajedisi, ulusal defterde net bir artı olarak kaydedilir.

D Eseri: Planlı Eskitme Müzesi. Telefonunuz on yıl dayanacak şekilde üretilebilirdi. Apple dayanmamasını garanti ediyor. Her zorunlu yükseltme, gizemli biçimde bozulan her pil, eski cihazınızı yavaşlatan her yazılım güncellemesi GSYH için bir zaferdir. Dayanıklı ürünler üretmek ekonomik sabotajdır. Değiştirilmek üzere tasarlanmış ürünler üretmek ise büyümedir.

Gözlemci Etkisi: Ölçüm Gerçekliği Yok Ettiğinde

Asıl delilik, GSYH'nin yalnızca yanlış şeyleri sayması değil. Onları saymanın kendisinin gerçekliğimizi daha kötüye doğru değiştirmesi. Bu, Goodhart Yasasıdır: "Bir ölçü hedef hâline geldiğinde, iyi bir ölçü olmaktan çıkar." İktisatta bu bir hata değil; temel işleyiş ilkesidir. Bir yüzyılı GSYH'yi hedefleyerek geçirdik ve bunu yaparken hayatı gerçekten yaşamaya değer kılan ölçülemez nitelikleri sistematik olarak yok ettik.

Etkileşim Tuzağını düşünün. Sosyal medya platformlarının başarı için bir ölçüte ihtiyacı vardı, bu yüzden "etkileşimi" seçtiler. Parlak ve amansız optimize ediciler olan algoritmalar, hiçbir şeyin etkileşimi öfke kadar körüklemediğini çabucak öğrendi. Öfke yapışkandır. Korku bağımlılık yapar. Ve böylece, bir ölçütü tutturmak adına platformlar öfke makinelerine dönüştü; bir elektronik tablodaki bir sayıyı optimize etmek için toplumsal dokuyu paramparça ettiler. Etkileşimi hedefledik ve bağı yok ettik. Göstergeler paneli yalnızca havayı bildirmedi; onu yarattı.

Bolluk Paradoksu: İyi Haber Kötü Haber Olduğunda

Göstergeler panelimizin en ölümcül kusuru, iyi haberi işlemekteki tam acizliğidir. Sistemimiz kıt mallarla ilgili işlemleri ölçmek üzere tasarlanmıştır. Bu nedenle bolluğa yapısal olarak kördür. Bir şey bol ve bedava hâle geldiğinde göstergeler panelimiz onun değerini görmekte başarısız olmakla kalmaz; onun gelişini olumsuz bir olay olarak kaydeder.

İnsan Genomu Projesi kusursuz bir örnek. DNA'mızın dizilenmesine yönelik kamu tarafından finanse edilen bu çaba milyarlarca dolara mal oldu ve on yıldan uzun sürdü. Ama ortaya çıkan veriyi bir kamu malı hâline getirerek, tahminen bir trilyon dolarlık yeni ekonomik ve bilimsel değeri serbest bıraktı. GSYH'ye katkısı mı? Negatif. Genetik bilgiyi ucuzlattı ve tescilli veriye dayalı iş modellerini baltaladı.

Buradaki Yapay Zekâ Aynası çarpıcıdır. Bir yapay zekâ mühendisi buna yanlış "kayıp fonksiyonu" kullanmak derdi. Hedef bir görüntüden farklı piksel sayısını en aza indirmek üzere eğitilmiş bir model, güzel bir tablo yerine bulanık gri bir kare üretebilir. Medeniyetimizi kusurlu bir kayıp fonksiyonu üzerinde eğittik ve bulanık gri bir dünya üretiyoruz.

Anlam Krizi: Saydıklarımızın Bedeli

Göstergeler panelimizin en yıkıcı sonucu ekonomik değil, ruhsaldır. Bir yüzyıl boyunca toplumumuzu GSYH'yi en üst düzeye çıkaracak şekilde yönettik. Bunu yaparken işlemler bakımından zengin, anlam bakımından yoksul bir dünya yarattık. Optimize ede ede kolektif bir ruh hastalığına vardık.

Dostluk Resesyonu. İnsanlar, serpilip gelişmek için derin ve güvene dayalı ilişkilere ihtiyaç duyan toplumsal varlıklardır. Ama derin dostluk bir GSYH kara deliğidir; hiçbir işlem üretmez. Bu yüzden ekonomimiz onu sistematik olarak paraya dönüştürülmüş ikamelerle değiştirdi. Sosyal medyada her zamankinden daha fazla "arkadaşımız" ve bir kriz anında arayabileceğimiz her zamankinden daha az insanımız var. Ekonomi, insan bağının çöküşünü paraya çevirerek büyüyor.

Amaç Boşluğu. Bize değerimizin "işimizden", üretken çıktımızdan geldiği söyleniyor. Oysa modern, yüksek ücretli işlerin çok büyük bir yüzdesi, çalışanların kendilerinin bile dünyaya anlamlı bir katkı yapmadığını bildiği rollerden oluşuyor. Öğretmenlere ve bakım verenlere geçim düzeyinde ücretler öderken, bir şirket bürokrasisinde kâğıt karıştırmaya cömertçe ödeyen bir ekonomi yarattık. Anlamsız olanı ödüllendiren, derin olanı cezalandıran bir sistem kurduk.

Dikkatin Yok Edilmesi. 21. yüzyılın yeni petrolü insan bilincidir. Dikkatimizi yakalayıp paraya çevirmek için trilyon dolarlık bütün bir sektör kuruldu. Sonuç, ortalama dikkat süresi bir japon balığınınki kadar olan, sürekli huzursuz ve nörolojik olarak derin düşünceden aciz bir nüfus. Bilincin bu parçalanması türümüz için metabolik bir felakettir, ama GSYH için "dikkat ekonomisi" en parlak büyüme sektörlerinden biridir. İnsan zihinlerini açık ocak madenciliğiyle kazıyoruz ve buna ilerleme diyoruz.

Bu bir his değil; istatistiksel bir gerçek. Resmî hikâye refahtan söz ederken, insani hikâye farklı bir deftere yazılıyor. Bu, hisse fiyatlarıyla değil, artık ebeveynlerinden daha kötü durumda olduklarını söyleyen Amerikalıların yüzde 47'sinin sessiz çaresizliğiyle anlatılan bir hikâye. 2020'den bu yana ruh sağlığı reçetelerindeki yaklaşık yüzde 30'luk artışla ve medeniyetsel gerilemenin habercisi olan, kadın başına 1,6'ya çökmüş doğum oranlarıyla ölçülen bir hikâye. Yeni üniversite mezunlarının yüzde 52'sinin diplomalarını gerektirmeyen işlere mecbur kaldığı ve temel kurumlarımıza olan güvenin kayıtlara geçmiş en düşük seviyelere indiği bir hayal kırıklığı hikâyesi.

Geleceğe Kör Uçuş

Zekâ Tersinmesi (Intelligence Inversion) karşısındaki tepkimize yol gösterecek göstergeler paneli işte bu.

Yapay zekâ hukuki araştırmayı otomatikleştirip hukuki danışmanlığı neredeyse bedava hâle getirdiğinde, göstergeler paneli hukuk sektörünün çöktüğünü gösterecek ve paniğe kapılacağız. Yapay zekâ öğretmenleri Dünya'daki her çocuğa dünya standartlarında, kişiselleştirilmiş eğitimi bedavaya sunduğunda, göstergeler paneli eğitim sektörünün içe çöktüğünü gösterecek ve onu "kurtarmaya" çalışacağız. Yapay zekâ destekli koruyucu hekimlik daha sağlıklı bir nüfusa yol açtığında, göstergeler paneli sağlık sektörünün küçüldüğünü gösterecek ve resesyon ilan edeceğiz.

Bir sıcak hava balonunun aletleriyle bir 747'yi fırtınaya doğru uçuruyoruz. Teknolojimiz dünyayı ne kadar iyileştirirse, göstergelerimiz o kadar kötü görünecek. GSYH'ye sarılmak artık yalnızca akademik bir hata değil; medeniyet ölçeğinde bir intihar paktı.

İyileşmenin ilk adımı, göstergeler panelinin yalnızca yanlış değil, deli olduğunu kabul etmektir. İkincisi yeni aletler inşa etmektir. Dünyayı tüketme hızımızı ölçmek için değil, onu yenileme kapasitemizi izlemek için tasarlanmış aletler. MIND Göstergeler Panelini inşa etme zamanı.