4. Het Dashboard van de Waanzin: het bbp en de zingevingscrisis
"Niet alles wat geteld kan worden, telt, en niet alles wat telt, kan geteld worden." —William Bruce Cameron
Stel je voor dat je een Boeing 747 door een hevige storm vliegt. De vleugels staan in brand en het toestel zit in een duikvlucht. Maar je blijft kalm. Je wijst naar het instrumentenpaneel. "Maak je geen zorgen," zeg je geruststellend. "De cabinedruk is stabiel en de film aan boord speelt perfect af. Volgens ons dashboard is alles in orde."
Dit is de toestand van de moderne economie. We vliegen een beschaving door de storm van de eeuw, geleid door een dashboard dat niet alleen kapot is, maar misdadig krankzinnig. Dat dashboard heet bruto binnenlands product.
Het bbp is onze economische poolster. Het is het getal dat de wereld regeert. Elke regering jaagt het na, elk beleid richt zich erop, elk nieuwsbericht kondigt ademloos de kwartaalverandering aan. We hebben een wereldwijd systeem gebouwd waarin één enkel, gebrekkig getal het lot van naties bepaalt. Simon Kuznets, de man die de maatstaf in de jaren dertig bedacht, heeft de rest van zijn leven gewaarschuwd het niet te gebruiken als maatstaf voor het welzijn van een land. We hebben hem volledig genegeerd.
Het resultaat is een wereld waarin elke maatstaf die ertoe doet een crisis laat zien, terwijl de enige maatstaf die we volgen succes laat zien. Dit is het verhaal van ons dashboard van de waanzin.
De Galerij der Perversiteiten: een rondleiding door het bbp
Laat me je rondleiden door het spiegelpaleis dat moderne economische meting heet. Elk stuk in de collectie is groteskser dan het vorige, en elk wordt geteld als "groei".
Stuk A: de orkaaneconomie. Wanneer een orkaan een stad verwoest, is dat een menselijke tragedie. Maar voor het bbp is het een stimuleringspakket. De verwoesting zelf wordt niet geregistreerd. Maar de koortsachtige activiteit die volgt, de wederopbouw, de verzekeringsuitkeringen, de hulpdiensten, is een meevaller van miljarden dollars. Volgens de logica van het bbp zou het best denkbare jaar er een zijn waarin elke stad wordt verwoest en daarna herbouwd.
Stuk B: de kankerboom. Een gezond mens draagt weinig bij aan de zorgeconomie. Maar iemand bij wie longkanker wordt vastgesteld? Dat is een meevaller voor het bbp. Kijk naar de grimmige transacties die op de tragedie volgen:
- Diagnostische onderzoeken ($10.000)
- Operatie ($100.000)
- Chemotherapie ($150.000)
- Ziekenhuisopnames ($75.000)
- Medicijnen ($40.000)
Eén enkel kankergeval kan een bbp-winst van $425.000 opleveren.
Volgens deze logica zijn kankerverwekkende stoffen economische stimuleringsmiddelen. Tabaksfabrikanten doodden niet alleen mensen; ze creëerden bbp-vermenigvuldigers. We hebben een economie gebouwd die structureel wordt gestimuleerd om ziekte te beheren, niet om gezondheid te scheppen. Preventie is een economisch verlies; genezing zou een economische catastrofe zijn.
Stuk C: het echtscheidingsindustriële complex. Een gelukkig, stabiel gezin dat zijn eigen kinderen opvoedt en zijn gemeenschap steunt, draagt bijna niets bij aan het bbp. Maar wanneer dat gezin uiteenvalt, bloeit de economie op. Plotseling moeten er twee huishoudens worden onderhouden in plaats van één, waardoor het verbruik van woonruimte en nutsvoorzieningen verdubbelt. Er worden therapeuten ingehuurd. Advocaten worden betaald. In de Verenigde Staten voegden echtscheidingsadvocaten alleen al vorig jaar meer dan $50 miljard toe aan het bbp. De menselijke tragedie van een gebroken gezin wordt in de nationale boekhouding als een netto positief geregistreerd.
Stuk D: het museum van de geplande veroudering. Je telefoon zou zo kunnen worden gebouwd dat hij tien jaar meegaat. Apple zorgt ervoor dat dat niet gebeurt. Elke gedwongen upgrade, elke batterij die op raadselachtige wijze achteruitgaat, elke software-update die je oude toestel trager maakt, is een overwinning voor het bbp. Producten bouwen die lang meegaan, is economische sabotage. Producten bouwen die zijn ontworpen om te worden vervangen, is groei.
Het waarnemerseffect: wanneer meten de werkelijkheid vernietigt
De ware waanzin is niet alleen dat het bbp de verkeerde dingen telt. Het is dat de handeling van het tellen zelf onze werkelijkheid verslechtert. Dit is de wet van Goodhart: "Wanneer een maatstaf een doel wordt, is het geen goede maatstaf meer." In de economie is dit geen fout; het is het centrale werkingsprincipe. We hebben een eeuw lang op het bbp gestuurd, en daarmee hebben we stelselmatig de onmeetbare kwaliteiten vernietigd die het leven werkelijk de moeite waard maken.
Neem de Engagementval. Socialemediaplatforms hadden een maatstaf voor succes nodig en kozen voor "engagement". De algoritmen, briljante en meedogenloze optimaliseerders, leerden al snel dat niets zoveel engagement oplevert als verontwaardiging. Woede blijft plakken. Angst is verslavend. En zo werden de platforms, in naam van het halen van een maatstaf, woedemachines die het sociale weefsel verscheurden om een getal in een spreadsheet te optimaliseren. We stuurden op engagement en vernietigden verbinding. Het dashboard rapporteerde niet alleen het weer; het maakte het.
De Overvloedsparadox: wanneer goed nieuws slecht nieuws is
De meest fatale fout van ons dashboard is zijn volstrekte onvermogen om goed nieuws te verwerken. Ons systeem is ontworpen om transacties met schaarse goederen te meten. Het is daardoor structureel blind voor overvloed. Wanneer iets overvloedig en gratis wordt, ziet ons dashboard niet alleen de waarde ervan niet; het registreert de komst ervan als een negatieve gebeurtenis.
Het Human Genome Project is een perfect voorbeeld. Het met publiek geld gefinancierde project om ons DNA in kaart te brengen kostte miljarden en duurde meer dan tien jaar. Maar door de resulterende gegevens tot een publiek goed te maken, ontketende het naar schatting een biljoen dollar aan nieuwe economische en wetenschappelijke waarde. De bijdrage aan het bbp? Negatief. Het maakte genetische informatie goedkoop en ondermijnde zo verdienmodellen die op eigen gegevens waren gebaseerd.
De AI-spiegel is hier onverbiddelijk. Een AI-ingenieur zou dit het gebruik van de verkeerde "verliesfunctie" noemen. Een model dat is getraind om het aantal pixels dat afwijkt van een doelafbeelding te minimaliseren, levert misschien een wazig grijs vierkant op in plaats van een prachtig schilderij. We hebben onze beschaving getraind op een gebrekkige verliesfunctie, en we produceren een wazige grijze wereld.
De zingevingscrisis: de kosten van wat we tellen
Het meest verwoestende gevolg van ons dashboard is niet economisch maar spiritueel. Een eeuw lang hebben we onze samenleving bestuurd om het bbp te maximaliseren. Daarmee hebben we een wereld geschapen die rijk is aan transacties en arm aan betekenis. We hebben onszelf de collectieve zielsziekte in geoptimaliseerd.
De vriendschapsrecessie. Mensen zijn sociale wezens die diepe relaties vol vertrouwen nodig hebben om te gedijen. Maar diepe vriendschap is een zwart gat voor het bbp; ze levert geen transacties op. Dus heeft onze economie haar stelselmatig vervangen door vermarkte surrogaten. We hebben meer "vrienden" op sociale media dan ooit en minder mensen die we in een crisis kunnen bellen. De economie groeit door de ineenstorting van menselijke verbondenheid te gelde te maken.
Het zingevingsvacuüm. Ons wordt verteld dat onze waarde voortkomt uit onze "baan", onze productieve output. Toch is een enorm percentage van de moderne, goedbetaalde banen functies waarvan de werknemers zelf weten dat ze geen betekenisvolle bijdrage aan de wereld leveren. We hebben een economie geschapen die royaal betaalt voor het schuiven met papieren in een bedrijfsbureaucratie, terwijl leraren en zorgverleners een bestaansminimum krijgen. We hebben een systeem gebouwd dat het zinloze beloont en het diepgaande bestraft.
De vernietiging van de aandacht. De nieuwe olie van de eenentwintigste eeuw is het menselijk bewustzijn. Er is een complete industrie van een biljoen dollar opgebouwd om onze aandacht te vangen en te gelde te maken. Het resultaat is een bevolking met de gemiddelde aandachtsspanne van een goudvis, voortdurend opgejaagd en neurologisch niet in staat tot diep denken. Deze versplintering van het bewustzijn is een metabole catastrofe voor onze soort, maar voor het bbp is de "aandachtseconomie" een van de sterkst groeiende sectoren. We voeren dagbouw op menselijke geesten en noemen het vooruitgang.
Dit is geen gevoel; het is een statistisch feit. Terwijl het officiële verhaal over welvaart spreekt, wordt het menselijke verhaal in een ander grootboek geschreven. Het is een verhaal dat niet wordt verteld in aandelenkoersen, maar in de stille wanhoop van de 47 procent van de Amerikanen die nu zegt het slechter te hebben dan hun ouders. Het is een verhaal dat wordt gemeten in een stijging van ongeveer 30 procent van het aantal voorschriften voor psychische klachten sinds 2020 en in geboortecijfers die zijn ingestort tot 1,6 per vrouw, een getal dat het verval van een beschaving aankondigt. Het is een verhaal van desillusie, waarin 52 procent van de pas afgestudeerden gedwongen wordt tot banen waarvoor hun diploma niet nodig is, en waarin het vertrouwen in onze kerninstituties is gedaald tot het laagste niveau ooit gemeten.
Blind de toekomst in vliegen
Dit is het dashboard dat onze reactie op de Intelligentie-inversie zal sturen.
Wanneer AI juridisch onderzoek automatiseert en juridisch advies vrijwel gratis maakt, zal het dashboard een instortende juridische sector laten zien, en zullen we in paniek raken. Wanneer AI-tutoren elk kind op aarde gratis gepersonaliseerd onderwijs van wereldklasse bieden, zal het dashboard een imploderende onderwijssector laten zien, en zullen we die proberen te "redden". Wanneer door AI aangedreven preventieve geneeskunde leidt tot een gezondere bevolking, zal het dashboard een krimpende zorgsector laten zien, en zullen we een recessie afkondigen.
We vliegen een 747 een storm in met de instrumenten van een heteluchtballon. Hoe beter onze technologie de wereld maakt, hoe slechter onze meters eruit zullen zien. Vasthouden aan het bbp is niet langer alleen een academische fout; het is een zelfmoordpact op het niveau van een beschaving.
De eerste stap naar herstel is toegeven dat het dashboard niet alleen fout is, maar krankzinnig. De tweede is nieuwe instrumenten bouwen. Instrumenten die niet zijn ontworpen om de snelheid te meten waarmee we de wereld verbruiken, maar om ons vermogen te volgen haar te regenereren. Het is tijd om het MIND-dashboard te bouwen.