11. De Kathedraal en de Bazaar 2.0
"De beste manier om een goed idee te krijgen, is veel ideeën te hebben." — Linus Pauling
De eerste kenniswerkers
Voordat een "computer" een machine was, was het een functietitel.
In het Langley Research Center van NASA zaten in de jaren vijftig zalen vol briljante vrouwen, de zogeheten "menselijke computers", die de ingewikkelde berekeningen uitvoerden voor de ruimtewedloop. Zij waren de oorspronkelijke kenniswerkers, de menselijke processors in het hart van de meest geavanceerde onderneming op aarde. Toen kwam de IBM 7090. In één middag kon de elektronische computer meer berekeningen uitvoeren dan een mens in een heel leven. De functietitel "computer" verdween van de ene op de andere dag.
Dit verhaal is niet zomaar een historische curiositeit; het is een voorproefje. De kenniswerkers van vandaag, in hun kantoortuinen, zijn de directe afstammelingen van die vrouwen. En hun IBM 7090 is gearriveerd. Om de toekomst van de onderneming te begrijpen, moeten we eerst de twee geesten van de economie begrijpen.
De twee geesten van de economie
Als de economie een enorme, gedistribueerde computer is, dan heeft ze twee verschillende soorten processors. Twee manieren van denken.
De eerste is de onderneming. Zij is een zak geplande orde in een zee van chaos. Ze is een hiërarchie, een commandostructuur, een eiland van bewust ontwerp. Binnen een bedrijf stromen middelen op bevel van een manager. De onderneming is een kathedraal, gebouwd volgens een weloverwogen blauwdruk.
De tweede is de markt. Zij is een gedecentraliseerd netwerk van concurrerende en samenwerkende actoren. Ze heeft geen leider, geen plan, geen centraal commando. Ze is een zwerm, een proces van emergente ontdekking. Op de markt stromen middelen op de emergente signalen van prijs en kans. Ze is een bazaar, chaotisch en levendig, waar orde van onderop ontstaat.
Een eeuw lang was de grote strijd tussen economische ideologieën een strijd tussen deze twee geesten. Beide kampen hadden ongelijk, omdat ze dachten dat het een strijd was. Het was nooit een strijd. Het is een dans.
Een nieuw antwoord voor een nieuw tijdperk
In 1937 vroeg Ronald Coase zich af waarom ondernemingen eigenlijk bestaan. Zijn antwoord was transactiekosten: de wrijving van het gebruik van de markt. Een onderneming is een bel van hiërarchie waarin het rommelige onderhandelen van de markt wordt vervangen door de eenvoudiger logica van het bevel. Dat was een briljant inzicht voor de oude economie van atomen. De nieuwe economie van bits vraagt om een diepere verklaring.
In het denkkader van de Intelligente Economie zijn de onderneming en de markt verschillende architecturen voor het verwerken van informatie.
De markt is een massaal parallel, gedistribueerd rekensysteem. Ze is briljant in het verkennen van een enorme mogelijkhedenruimte. De markt is een motor voor ontdekking.
De onderneming is een serieel, hiërarchisch rekensysteem. Ze is ontworpen om één veelbelovend idee dat op de markt is ontdekt, te nemen en het met meedogenloze efficiëntie uit te buiten. Ze concentreert intelligentie op een smal probleem. De onderneming is een motor voor uitvoering.
De markt ontdekt. De onderneming voert uit. Een gezonde economie heeft beide nodig.
De geesten van een wrijvingsloze wereld: Coase en Modigliani-Miller
De oude economie werd achtervolgd door prachtige theorieën die alleen werkten in een volmaakte, wrijvingsloze wereld. Het theorema van Coase stelde dat eigendomsrechten er in een wereld zonder transactiekosten niet toe doen. Het theorema van Modigliani-Miller stelde dat de verhouding tussen schuld en eigen vermogen van een onderneming er op een volmaakte markt niet toe doet.
Deze elegante bewijzen falen in de echte wereld om dezelfde geometrische reden. Ze veronderstellen een vlakke, wrijvingsloze economische variëteit. Op zo'n oppervlak zijn alle paden direct en kosteloos. In de echte, gekromde wereld zijn deze keuzes fundamentele daden van topologische engineering.
Het toekennen van een eigendomsrecht is geen startpositie in het spel; het is het ontwerp van het speelbord zelf. De kapitaalstructuur van een onderneming is geen eenvoudige financieringskeuze; het is een keuze over haar bevaarbaarheid in een volatiel landschap. Schuld schept geometrische starheid; ze legt de onderneming vast op een vast pad, waardoor die snel maar broos wordt. Eigen vermogen biedt geometrische flexibiliteit; het werkt als ballast, waardoor de onderneming schokken kan opvangen. Dit zijn geen onvolkomenheden in een volmaakt model. Het zijn de centrale, strategische onderhandelingen met de geometrie van de werkelijkheid.
Het dilemma van de innovator: wanneer uitvoering ontdekking doodt
Dit brengt ons bij de grote tragedie van de intelligente onderneming. Juist de eigenschappen die haar tot een briljante uitvoeringsmotor maken, maken haar ook tot een vreselijke ontdekkingsmotor. Het succes van de onderneming schept een algoritme dat is geoptimaliseerd voor het oplossen van één specifiek probleem. Maar wanneer het probleem verandert, wordt dat fijn afgestelde algoritme een kooi.
In de jaren zeventig vond Xerox PARC de moderne personal computer uit, de grafische gebruikersinterface, de muis en Ethernet. Ze vonden de toekomst uit. Hun moederbedrijf, Xerox, negeerde het allemaal. Waarom? De Xerox Corporation was een uitvoeringsmotor die perfect was geoptimaliseerd voor het leasen van kopieerapparaten en het verkopen van toner. De personal computer paste niet in hun model. Het was een voorspellingsfout die ze niet konden verwerken. Dus lieten ze een jonge man genaamd Steve Jobs hun ideeën gratis meenemen en Apple bouwen. De uitvoeringsmotor van Xerox was zo perfect dat hij zichzelf terechtstelde.
In machine learning heet dit "overfitting". Een model dat te perfect op gegevens uit het verleden is getraind, wordt broos en kan een toekomst die er ook maar een klein beetje anders uitziet niet aan. Succesvolle ondernemingen zijn meesters in overfitting.
De uiteindelijke vorm: van onderneming naar gemeenschap
De traditionele onderneming, een hiërarchische piramide van menselijke onderdelen, is een evolutionaire doodlopende weg. Dit is de "trage AI" die we al eeuwen bouwen. Zoals we in hoofdstuk 3 zagen, was de Fabrieksschool het briljante, angstaanjagende systeem dat ontworpen was om de gestandaardiseerde, gehoorzame menselijke brandstof voor deze bedrijfsmachine te produceren. De school trainde de radertjes; de onderneming zette ze aan het werk. Het was een perfect, zichzelf versterkend systeem van sociale domesticatie. En het is nu achterhaald.
De toekomst behoort toe aan een nieuw soort instelling die de grens vervaagt tussen de onderneming en de markt, de kathedraal en de bazaar. Een architectuur die de uitvoeringsgerichtheid van de onderneming combineert met de ontdekkingskracht van de markt. Een gemeenschap.
Neem Linux. Is het een onderneming of een markt? Het is beide en geen van beide. Er is een kerngroep van beheerders die hiërarchische controle uitoefent (zoals een onderneming), maar het wordt ontwikkeld door een wereldwijd netwerk van vrijwilligers die in een gedecentraliseerde bazaar opereren (zoals een markt).
Of neem Wikipedia. Er is een stichting die zich als een onderneming gedraagt en servers en juridische kwesties beheert. Maar de inhoud zelf wordt gemaakt door een chaotische, gedistribueerde markt van miljoenen redacteuren.
Dit zijn de nieuwe modellen. Ze zijn geen starre keuze tussen onderneming en markt, maar een vloeiende dans tussen beide. Het zijn architecturen voor symbiotische intelligentie. In zekere zin probeerde de traditionele, hiërarchische onderneming één eenduidig 'bedrijfsbewustzijn' te scheppen, een kathedraal van het denken, van bovenaf gebouwd. Maar echte intelligentie, zowel in onze hersenen als in onze economieën, lijkt meer op een bazaar: een chaotisch, parallel proces van ontdekking waaruit een kwetsbare, tijdelijke samenhang ontstaat.
De gevestigde ondernemingen zijn als de dinosauriërs: groot, krachtig en draaiend op een piepklein, gecentraliseerd brein. De nieuwe symbiotische gemeenschappen zijn als de zoogdieren die hen opvolgden: kleiner, flexibeler en met een nieuwe, meer gedistribueerde en krachtiger vorm van intelligentie. We weten hoe dat verhaal afliep. Het staat op het punt opnieuw te beginnen.