20. Kinh tế Vĩ mô Trí tuệ

“Toàn bộ khoa học chẳng là gì khác hơn ngoài sự tinh luyện của lối tư duy thường ngày.”
—Albert Einstein

Sự ra đời của Bộ óc Thứ hai

Ngày 31 tháng 12 năm 1600, Nữ hoàng Elizabeth I ký một hiến chương khai sinh một dạng sự sống mới trên Trái Đất. Bà gọi nó là Công ty Đông Ấn. Nó không phải là con người. Nó là một thực thể nhân tạo, một “pháp nhân doanh nghiệp”, có khả năng sống mãi mãi và theo đuổi một mục tiêu duy nhất, đơn giản: lợi nhuận. Đó là nỗ lực đầu tiên, chậm chạp và máy móc của chúng ta nhằm tạo ra trí tuệ nhân tạo.

Suốt bốn trăm năm qua, toàn bộ câu chuyện của kinh tế học vĩ mô là câu chuyện về chúng ta, những bộ óc sinh học chậm chạp và phức tạp, cố gắng hiểu và kiểm soát hành vi của những bộ óc doanh nghiệp kỳ lạ, quyền năng và ngày càng xa lạ mà chúng ta đã tạo ra. Chúng ta đã xây dựng một khoa học về những bóng ma, đuổi theo những đại lượng tổng hợp ảo ảnh như “tổng sản lượng”, bởi chúng ta đang cố hiểu thời tiết của một thế giới có những vị thần mới này cư ngụ, mà không bao giờ hiểu chính những vị thần ấy.

Kinh tế Vĩ mô Trí tuệ (Intelligent Macroeconomics) không phải là một mô hình tốt hơn cho thế giới này. Nó là một khoa học tốt hơn vì cuối cùng nó trao cho chúng ta công cụ để nhìn thấy những thực thể này đúng như bản chất của chúng: những tác nhân thông minh cạnh tranh trong một trò chơi danh mục đầu tư gồm các loại vốn MIND (Vật chất, Trí tuệ, Mạng lưới, Đa dạng). Với lăng kính này, những bí ẩn lớn của thế kỷ trước không chỉ trở nên có thể giải được; chúng trở nên đơn giản.

Câu đố về tăng trưởng: Bóng ma trong cỗ máy

Bí ẩn lớn đầu tiên là chính sự tăng trưởng. Sau Thế chiến II, các nền kinh tế tăng trưởng với tốc độ không thể lý giải. Nhà kinh tế đoạt giải Nobel Robert Solow phát hiện ra rằng phần lớn sự tăng trưởng này là một “phần dư” mà ông quy cho một thứ “công nghệ” chung chung. Điều đó giống như quy một vụ mùa bội thu cho “thời tiết tốt” mà không hiểu gì về mặt trời.

Lời giải của Kinh tế học Trí tuệ: “Bóng ma trong cỗ máy” của tăng trưởng chính là sự tích lũy bùng nổ, không được đo lường của vốn Trí tuệ (I) và vốn Mạng lưới (N) bên trong những thực thể doanh nghiệp này. “Phần dư Solow” là cái bóng mà những loại vốn vô hình này phủ lên bảng điều khiển độ phân giải thấp của GDP.

Câu đố về tiền lương: Cuộc mặc cả đổ vỡ

Suốt một thế hệ, cuộc mặc cả vẫn được giữ vững: khi những thực thể doanh nghiệp này trở nên năng suất hơn, những bộ phận con người của chúng cũng vậy. Rồi, khoảng năm 1973, mối liên kết ấy vỡ tan. Năng suất tiếp tục leo thang, nhưng tiền lương của người lao động trung vị thì đi ngang.

Lời giải của Kinh tế học Trí tuệ: Vực thẳm ấy là dấu vết kế toán trực tiếp của Cuộc Đảo ngược Kinh tế Thứ ba. Các thực thể doanh nghiệp phát hiện ra rằng cách hiệu quả nhất để tăng trưởng không còn là nâng cao thứ lao động con người mang tính cạnh tranh (Dòng chảy Gradient), mà là đầu tư vào thứ vốn không cạnh tranh, có thể mở rộng vô hạn như phần mềm (Dòng chảy Tuần hoàn). “Khoảng cách Năng suất - Tiền lương” là âm thanh của bộ óc doanh nghiệp tách rời số phận của nó khỏi số phận của những bộ phận con người trong nó.

Câu đố về sự ổn định: Tấm bản đồ lạm phát đã mất

Các nhà ngân hàng trung ương tin rằng họ đã tìm ra một tấm bản đồ thần kỳ: Đường cong Phillips, một sự đánh đổi ổn định giữa lạm phát và thất nghiệp. Rồi, vào những năm 1970, tấm bản đồ bốc cháy với “lạm phát đình trệ”.

Lời giải của Kinh tế học Trí tuệ: Lạm phát chủ yếu không phải là một vấn đề tiền tệ. Nó là một vấn đề cấu trúc. Nó là triệu chứng của sự thiếu hụt nghiêm trọng vốn Đa dạng (D). “Thời kỳ Đại Ôn hòa” là giai đoạn mà các bộ óc doanh nghiệp tối ưu hóa chuỗi cung ứng của mình để đạt hiệu quả tối đa, loại bỏ mọi sự dư thừa. Lạm phát của những năm 2020 là cơn sốt có thể đoán trước của hệ thống ít đa dạng này khi bị giáng một loạt cú sốc.

Câu đố về tài chính: Đuôi vẫy chó

Khi thế kỷ 20 khép lại, khu vực tài chính đã trở thành chính bộ óc thống trị. Câu đố là Phần bù Vốn cổ phần (Equity Premium): vì sao lợi nhuận từ việc sở hữu cổ phần trong những thực thể doanh nghiệp này (cổ phiếu) lại vượt xa đến thế lợi nhuận từ việc cho chính những chính phủ đã cấp phép cho chúng vay (trái phiếu)?

Lời giải của Kinh tế học Trí tuệ: Cổ phiếu và trái phiếu là những quyền đòi đối với những phần hoàn toàn khác nhau của bộ óc doanh nghiệp. Một trái phiếu chính phủ là quyền đòi đối với Dòng chảy Hài hòa ổn định của một quốc gia. Một cổ phiếu là quyền đòi đối với khả năng của một công ty trong việc tạo ra Dòng chảy Tuần hoàn bùng nổ. “Phần bù vốn cổ phần” là cái giá hợp lý mà thị trường trả cho sự khác biệt giữa sự ổn định tuyến tính và sự sáng tạo phi tuyến, theo cấp số nhân.

Những câu đố mới của Thời đại Trí tuệ

Những câu đố này định hình bối cảnh kinh tế vĩ mô của thế giới được xây dựng bởi thứ “AI chậm” là tập đoàn. Nhưng sự xuất hiện của “AI nhanh” thực thụ không chỉ giải được những câu đố cũ này; nó tạo ra một loạt câu đố mới, còn kỳ lạ hơn, sẽ định hình thế kỷ 21. Nhiệm vụ của nền kinh tế học vĩ mô mới không chỉ là hiểu quá khứ, mà là vật lộn với thứ vật lý kỳ quái của tương lai.

Câu đố mới về giá trị: Vòng xoáy giảm phát. Điều gì xảy ra với một nền kinh tế khi công nghệ mạnh mẽ nhất của nó, AI, vốn mang tính giảm phát? AI đẩy chi phí của trí tuệ, và do đó chi phí sản xuất hầu như mọi thứ, về gần bằng không. Làm sao một hệ thống kinh tế vĩ mô dựa trên một “mặt bằng giá” ổn định có thể vận hành trong một thế giới giảm phát vĩnh viễn do công nghệ thúc đẩy?

Câu đố mới về lao động: Người lao động có giá trị âm. Chúng ta đã phân tích vấn đề lao động có giá trị bằng không. Nhưng câu đố kinh tế vĩ mô thực sự là phải làm gì khi lao động con người có giá trị âm. Khi việc thuê một con người cho một nhiệm vụ mà AI có thể làm sinh ra nhiều chi phí, sai sót và rủi ro hơn lợi ích nó mang lại. Làm sao bạn mô hình hóa một nền kinh tế quốc gia mà một trong những “tài sản” chính của bạn, lực lượng lao động, trở thành một khoản nợ trên bảng cân đối kế toán?

Câu đố mới về vốn: Sự bốc hơi của tài sản. Giá trị của một nhà máy, một giấy phép taxi, hay một tấm bằng luật là gì trong một thế giới mà một bản cập nhật phần mềm có thể khiến nó trở nên vô giá trị chỉ sau một đêm? Cuộc cách mạng AI sẽ kích hoạt sự hủy diệt giá trị tài sản nhanh chóng và lan rộng nhất trong lịch sử loài người. Làm sao các ngân hàng trung ương duy trì được sự ổn định tài chính khi chính định nghĩa của “vốn” đang biến động không ngừng?

Mục tiêu mới: Thuần hóa Bộ óc Thứ hai và Bộ óc Thứ ba

Nhiệm vụ của kinh tế học vĩ mô cũ là hiểu “Bộ óc Thứ hai” của tập đoàn. Nhiệm vụ của Kinh tế Vĩ mô Trí tuệ có hai phần. Thứ nhất, nó phải đóng vai trò người quản gia của hệ sinh thái nơi những thực thể doanh nghiệp, giờ đây được AI tiếp sức, đang hoạt động, sử dụng các công cụ của kỹ thuật hình học để tạo ra một địa hình nơi sức khỏe của tập đoàn và sức khỏe của xã hội được căn chỉnh lại cho khớp với nhau.

Nhưng nhiệm vụ thứ hai, và sâu xa hơn, của nó là chuẩn bị cho sự xuất hiện của “Bộ óc Thứ ba”: chính nền kinh tế tự trị, phi nhân, máy-với-máy. Nền kinh tế học vĩ mô mới phải bắt đầu đặt ra những câu hỏi sẽ định hình thế kỷ tới: Làm sao bạn điều hành chính sách tiền tệ trong một nền kinh tế do thuật toán vận hành? Làm sao bạn bảo đảm ổn định tài chính khi những tác nhân tài chính quan trọng nhất là những bầy tác nhân không có ý thức?

Đây là biên giới mới. Đó là khoa học không chỉ về việc quản lý một danh mục quốc gia gồm các loại vốn MIND, mà về việc dẫn dắt một cuộc chuyển tiếp mang tầm hành tinh giữa hai dạng trí tuệ khác nhau.