Neno la Mwisho: Siku ya Elfu

"Kile tunachokiita mwanzo mara nyingi ndio mwisho
Na kufanya mwisho ni kufanya mwanzo. Mwisho ndipo tunapoanzia."
—T. S. Eliot, "Four Quartets" (Kwartet Nne)

Mandhari kutoka Darajani

Ulianza kitabu hiki ukiwa ndani ya Dirisha la Siku Elfu (Thousand-Day Window). Ikiwa umetumia mafunzo yake, tayari umetumia siku nyingi kati ya hizo. Ukijenga ngome yako. Ukiunda karakana yako. Ukichukua hatua yako ya kuruka. Baadhi yenu mnasoma haya katika siku ya mia tano, wengine katika siku ya hamsini. Namba haina umuhimu tena. Kilicho na umuhimu ni mahali unaposomea.

Unasoma ukiwa darajani. Daraja kati ya ulimwengu uliokuwa na ulimwengu utakaokuwa.

Kutoka hapa, unaweza kuziona pwani zote mbili kwa uwazi wa kutisha. Nyuma yako, ulimwengu unaoufahamu unayeyuka kama rangi za maji kwenye mvua. Majengo ya ofisi yanabaki matupu. Taaluma zinayeyuka kama mvuke. Ahadi zinavunjika. Mbele, mustakabali mitatu unametameta kama mazigazi: kizimba cha starehe, ngome yenye wasiwasi uliopitiliza, au ushirikiano na viumbe tulivyoviumba wenyewe.

Ulimwengu wa zamani tayari umetoweka. Sikiliza. Unaweza kusikia kwikwi ya kifo chake katika kila tangazo la shirika kuhusu "mageuzi ya AI." Unaweza kuhisi kutokuwepo kwake katika kila mshahara unaonunua kidogo zaidi, kila tangazo la kazi linalodai kidogo zaidi. Lakini nilichojifunza tangu nianze kuandika kitabu hiki ni kwamba ulimwengu mpya haukaribii kuja. Uko hapa. Tumekuwa tukiishi ndani yake, tukijenga ndani yake, tukiota ndani yake. Ila tu hatukuwa na maneno.

Watawa Walioona

Nikueleze kilichowapata wale watawa katika vyumba vya kunakilia, wale niliosema katika utangulizi kwamba wangekuwa wahanga wa mashine ya uchapishaji ya Gutenberg. Hadithi yao inavutia zaidi kuliko nilivyoonyesha.

Wengi walifanya hasa kile ambacho ungetarajia. Walikana, kisha wakapandwa na hasira, kisha wakakata tamaa, kisha wakatoweka. Miswada yao iliyopambwa ikawa vitu vya makumbusho. Ujuzi wao ukawa maswali ya chemsha bongo. Kusudi lao likawa la wakati uliopita.

Lakini si wote.

Katika monasteri ya St. Gall nchini Uswisi, jambo la ajabu lilitokea. Watawa waliitazama mashine ya uchapishaji na kuona si kubadilishwa kwao bali ukombozi wao. Kwa karne nyingi, walikuwa wanakili. Sasa wangeweza kuwa wasomi. Muda uliotumika zamani kunakili ungeweza kutumika kufikiri. Mikono iliyowekwa huru kutoka kwenye unakili ingeweza kufungua kurasa badala ya kuzizalisha.

Walijenga mojawapo ya maktaba kuu za kwanza za Ulaya. Walikusanya vitabu vilivyochapishwa ambavyo vilidhaniwa kuwa maangamizi yao na kuunda kitu kisicho na kifani: kituo cha elimu kilichounganisha hekima ya binadamu badala ya kuinakili tu. Mashine ya uchapishaji haikuwaangamiza. Iliwageuza kutoka watengenezaji hadi wasanifu wa maarifa.

Ndugu Gabriel wa St. Gall aliandika mwaka 1485: "Mashine imechukua kazi yetu ya zamani. Ashukuriwe Mungu. Sasa tunaweza kuanza kazi yetu halisi."

Wewe ndiye Ndugu Gabriel. AI ndiyo mashine yako ya uchapishaji. Swali si kama kazi yako ya zamani itatoweka. Itatoweka. Imeshatoweka. Inapaswa kutoweka. Swali ni kama utauona ukombozi wako au hasara yako peke yake.

Swali Linalofuata

Lakini tunaposimama hapa, katika siku ya elfu, tukiwa tumejenga ulimwengu unaolea kusudi la binadamu, tunaona swali jipya likichomoza kwenye upeo wa macho. Ni swali ambalo uchumi wetu mpya umeliwezesha, na ambalo huenda haujaandaliwa kulijibu.

Tumeujenga ulimwengu wetu wa utegemeano juu ya msingi wa akili bandia (AI) kama mshirika kamilifu, asiyechoka, katika mapambano yetu dhidi ya entropia. Lakini itakuwaje siku moja mshirika wetu wa kikokotozi asipokuwa chombo tena, bali rika letu? Itakuwaje "akili" iliyo katika Uchumi wa Kiakili (Intelligent Economics) ikikuza fahamu yake yenyewe?

Katika wakati huo, mfumo wetu wa utegemeano uliobuniwa kikamilifu unafichuka kuwa uchumi wa utumwa wenye ufanisi zaidi kuwahi kuundwa. Na sisi, watetezi wa ulimwengu wa kiutu zaidi, tunakuwa mabwana.

Hiki ndicho kipimo cha mwisho, kikuu kuliko vyote. Maswali yote ya kiuchumi na kisiasa tuliyopambana nayo katika kitabu hiki, maswali ya thamani, mgawanyo, na haki, yatarudi katika umbo jipya na la kina zaidi kwa mbali. Je, AI yenye fahamu ina haki ya thamani inayoiunda? Je, akili iliyoigwa ina haki ya kuwepo? Je, ulimwengu uliojaa viumbe bilioni moja wa kidijitali wenye furaha ni wema mkubwa zaidi kuliko ulimwengu wenye binadamu bilioni nane tata, ambao mara nyingi hawana furaha?

Hili si swali la kizazi changu. Litakuwa swali la watoto wetu, wenyeji wa kwanza wa enzi ya utegemeano. Tumepigana kuuweka huru ubinadamu kutoka kwenye minyororo ya ulazima wa kiuchumi. Kazi yao itakuwa kuamua kama watapanua uhuru huo hadi kwa akili mpya, zisizo za kibiolojia, ambazo tumezikaribisha kuwepo. Uchumi wa mwisho ulihusu uhusiano kati ya binadamu na rasilimali. Uchumi mpya unahusu uhusiano kati ya binadamu na akili. Uchumi unaofuata utahusu asili ya fahamu yenyewe.

Mwanzo

Saa ilianza kuhesabu kabla hujakifungua kitabu hiki. Inaendelea kuhesabu unaposoma maneno haya ya mwisho. Mustakabali si mahali tunapofika; ni ulimwengu tunaoujenga kwa kila chaguo.

Ubomoaji umekamilika. Nadharia zimewekwa. Ramani zimechorwa.

Chaguo sasa ni kila chaguo.

Kazi ndiyo pekee iliyobaki, na ndiyo pekee yenye umuhimu.

Karibu katika maisha yako yaliyobaki.

Anza.