3. Bảy Lời Dối trá Chết người của một hệ hình đang lụi tàn

“Thứ khiến bạn gặp rắc rối không phải là điều bạn không biết. Mà là điều bạn đinh ninh là đúng nhưng hóa ra lại không phải vậy.” — Được cho là của Mark Twain

Kinh tế học là một ngôi nhà xây trên cát. Không phải cát thường, mà là thứ cát đang hóa thành nước ngay dưới chân chúng ta. Những giả định nền tảng của lý thuyết kinh tế đang chi phối cuộc sống của chúng ta không chỉ còn là sai. Chúng đã trở thành điều trái ngược hoàn toàn với thực tại.

Đây không phải là những sai sót lý thuyết nhỏ nhặt có thể vá lại bằng những mô hình tốt hơn. Chúng là những lời dối trá chịu lực của một hệ hình đang lụi tàn, những hư cấu chết người ngăn chúng ta nhìn thấy điều đang thực sự diễn ra. Giống như một hệ thống định vị GPS chưa được cập nhật kể từ khi các lục địa trôi dạt, chúng không chỉ thất bại trong việc dẫn đường; chúng dẫn chúng ta thẳng xuống vực thẳm.

Để hiểu vì sao chúng ta bám víu tuyệt vọng vào những lời dối trá này, trước hết chúng ta phải hiểu hệ thống đã nhồi sọ chúng ta. Trước khi kịp biết tư duy phản biện, chúng ta đã được ghi danh vào Trường học Kiểu Nhà máy (Factory School), một hệ thống được thiết kế không phải cho giáo dục, mà cho sự phục tùng. Được du nhập từ Phổ vào thế kỷ 19 để tạo ra những người lính và người lao động biết vâng lời, chương trình học ẩn giấu của nó mới là chương trình thật: ngồi yên, nghe theo tiếng chuông, xin phép, và chấp nhận rằng giá trị của bạn có thể quy về một điểm chữ. Đó là chương trình huấn luyện hoàn hảo để sản xuất ra những bánh răng người có thể thay thế cho nhau, phục vụ cỗ máy doanh nghiệp.

Hệ thống giáo dục này chuẩn bị cho chúng ta tin vào một loạt lời dối trá kinh tế, bởi những lời dối trá ấy chính là hệ điều hành của thế giới công nghiệp. Chúng điều phối hành vi, thúc đẩy nỗ lực và biện minh cho khổ đau. Nhưng thế giới ấy đã chết, và những lời dối trá từng bôi trơn các bánh răng của nó giờ đang làm kẹt cứng động cơ của tiến bộ.

Hãy cùng tiến hành khám nghiệm tử thi.

Lời dối trá #1: Sự khan hiếm là nền tảng

Huyền thoại: Kinh tế học là môn nghiên cứu cách các xã hội phân bổ những nguồn lực khan hiếm. Đây là câu đầu tiên của mọi cuốn giáo trình, mệnh lệnh tối thượng mà từ đó mọi thứ khác tuôn chảy. Chúng ta được dạy rằng, không có sự khan hiếm thì kinh tế học không có lý do để tồn tại.

Đối chiếu thực tế: Một mô hình AI duy nhất giờ đây có thể viết một triệu bản tóm tắt pháp lý, tạo ra một tỷ bản vẽ kiến trúc, hay soạn vô số bản giao hưởng. Nó không biết mệt. Chi phí biên của truy vấn thứ một triệu tiến về không. Chúng ta không phải đang tiến gần tới trạng thái hậu khan hiếm trong lĩnh vực trí tuệ; chúng ta đã đến nơi. Điều này phá vỡ phương trình nền tảng của kinh tế học. Khi nguồn cung trở nên vô hạn, giá cả tiến về không, và kinh tế học truyền thống tiến tới chỗ vô nghĩa.

Đây không phải là một cải thiện từ từ. Đó là một cuộc chuyển pha. Hãy xem giá của một bộ óc chuyên nghiệp của con người vào năm 2020, dao động quanh mức ba mươi sáu đô la mỗi giờ. Ngày nay, một bộ óc AI vượt trội thực hiện cùng khối lượng công việc nhận thức với giá thấp tới 0,015 xu mỗi truy vấn. Điều này tương đương mức giảm chi phí khoảng 99,99 phần trăm. Đây không phải là một bước tăng năng suất. Đó là sự hủy diệt cả một phạm trù kinh tế. Hệ thống của chúng ta đã đi từ quản lý sự khan hiếm sang đối mặt với một sự sung túc mà nó không thể lĩnh hội.

Giá của một ý tưởng có thể được nhân bản vô hạn là bao nhiêu?

Vì sao lời dối trá này chết người: Sự khan hiếm không phải là một biến số trong các mô hình kinh tế của chúng ta; nó là lý do để các mô hình ấy tồn tại. Cố vận hành kinh tế học mà không có sự khan hiếm cũng giống như cố làm thiên văn học mà không có không gian. Toàn bộ hệ thống của chúng ta được thiết kế để quản lý sự khan hiếm. Kết quả là, nó tiếp nhận sự xuất hiện của sự sung túc như một thảm họa. Khi AI khiến tri thức chuyên gia trở nên miễn phí, chỉ số GDP của chúng ta chỉ thấy sự sụp đổ của ngành tư vấn và giáo dục, chứ không thấy sự bùng nổ năng lực của con người.

Lời dối trá #2: Lao động con người có giá trị

Huyền thoại: Phẩm giá của lao động là nền móng của nền văn minh chúng ta. Trường học Kiểu Nhà máy đào tạo bạn cho một công việc, và công việc ấy mang lại cho bạn cả thu nhập lẫn bản sắc. Phương trình dường như vĩnh cửu: Công việc bằng Giá trị.

Đối chiếu thực tế: Những làn sóng tự động hóa trước đây thay thế cơ bắp con người; chúng ta chuyển sang dùng trí óc. AI thay thế chính trí óc. Không còn nơi nào để xoay chuyển. Sự thật tàn nhẫn mà không chính trị gia nào dám nói là đối với một phần ngày càng lớn các nhiệm vụ nhận thức, giá trị kinh tế của một con người giờ đây là số âm. Một con người không chỉ đắt hơn một AI; một con người là một khoản nợ. Họ ốm đau, họ có lúc buồn lúc vui, họ nghỉ việc vào những thời điểm bất tiện. Xét từ một phép tính kinh tế thuần túy, loại phép tính mà thị trường thực hiện hàng triệu lần mỗi giây, lựa chọn là hiển nhiên.

Mức lương cho một kỹ năng mà máy móc có thể thực hiện miễn phí là bao nhiêu?

Vì sao lời dối trá này chết người: Bằng cách bám víu vào hư cấu rằng mọi con người đều có thể được “đào tạo lại” cho những công việc mới, chúng ta đang chuẩn bị cho một tương lai sai. Chúng ta đang đóng xuồng cứu sinh để chống bão trong khi chính mực nước biển đang dâng lên quá đầu. Lời dối trá này ngăn chúng ta tiến hành cuộc trò chuyện cần thiết và đáng sợ về một thế giới nơi giá trị con người phải vĩnh viễn tách rời khỏi sản xuất kinh tế. Nó giữ chúng ta tập trung vào “tạo việc làm” trong khi lẽ ra chúng ta phải tập trung vào “tạo mục đích sống”.

Lời dối trá #3: Tăng trưởng đòi hỏi tài nguyên

Huyền thoại: Tăng trưởng kinh tế nghĩa là làm ra nhiều thứ vật chất hơn bằng cách dùng nhiều tài nguyên vật chất hơn. Hàm sản xuất, Sản lượng bằng f(Vốn, Lao động, Tài nguyên), là một quy luật tự nhiên. Để tăng trưởng, một quốc gia phải tiêu thụ nhiều hơn từ hành tinh.

Đối chiếu thực tế: Nền kinh tế số đã khiến giả định này căng ra. Nền kinh tế AI đập tan nó hoàn toàn. Một khi đã được huấn luyện, một mô hình AI có thể phục vụ một tỷ người dùng mà không hao mòn, tạo ra vô số đầu ra độc nhất, và tự cải thiện qua quá trình sử dụng. Nó giống như một nhà máy sản xuất ra vô hạn hàng hóa, ngày càng tốt hơn với mỗi đơn vị được làm ra, và có thể được nhân bản miễn phí. Giờ đây chúng ta có một động lực chính của tăng trưởng kinh tế, trí tuệ, tách rời một cách căn bản khỏi sự tiêu thụ vật chất.

Bạn đo lường tăng trưởng thế nào khi nhà máy giá trị nhất không có hình thể vật chất?

Vì sao lời dối trá này chết người: Lời dối trá này đã khiến chúng ta thanh lý một cách có hệ thống nguồn vốn tự nhiên của hành tinh và gọi đó là “tăng trưởng”. Bằng cách chỉ đo lường lưu lượng vật chất, chúng ta đã tạo ra một hệ thống kinh tế mù lòa trước chính sự tự hủy diệt của nó. Hơn nữa, nó khiến chúng ta hiểu sai một cách căn bản về nguồn gốc của giá trị trong tương lai: không phải từ việc khai thác thêm nguyên tử, mà từ việc sắp xếp các bit tốt hơn.

Lời dối trá #4: Thị trường tự tìm đến cân bằng

Huyền thoại: Cứ để thị trường tự vận hành, và “bàn tay vô hình” sẽ dẫn dắt chúng tới một mức giá ổn định nơi cung gặp cầu. Cạnh tranh bào mòn lợi nhuận siêu ngạch. Hệ thống tự điều chỉnh.

Đối chiếu thực tế: Các thị trường số không tự điều chỉnh; chúng tự khuếch đại. Hiệu ứng mạng lưới, khi một sản phẩm trở nên giá trị hơn khi có nhiều người dùng hơn, tạo ra độc quyền một cách tự nhiên như lực hấp dẫn tạo ra hố đen. Google nắm 91 phần trăm thị phần tìm kiếm. Meta nắm 74 phần trăm mạng xã hội. Đây không phải là những lợi thế tạm thời. Chúng là trạng thái ổn định, vĩnh viễn của những thị trường mà sản phẩm là các kết nối, không phải hàng hóa. AI biến điều này thành tuyệt đối. Không có cân bằng, chỉ có sự gia tốc hướng tới điểm kỳ dị.

Cân bằng có nghĩa gì trong một thị trường được thiết kế cho sự gia tốc theo hàm mũ?

Vì sao lời dối trá này chết người: Tin vào trạng thái cân bằng dẫn đến những chính sách thụ động một cách nguy hiểm. Chúng ta chờ đợi cạnh tranh xuất hiện trong những thị trường được thiết kế về mặt cấu trúc để ngăn chặn nó. Chúng ta áp dụng luật chống độc quyền được soạn cho ngành đường sắt thế kỷ 19 vào các thế lực độc quyền dữ liệu thế kỷ 21. Chúng ta đang chờ một con lắc đung đưa trở về vị trí giữa, mà không biết rằng mình đang ngồi trên một con tàu tên lửa chỉ biết tăng tốc.

Lời dối trá #5: Tiền đo lường giá trị

Huyền thoại: GDP, tổng của mọi giao dịch tiền tệ, cho chúng ta biết chúng ta đang làm tốt đến đâu. Nếu con số tăng lên, xã hội đang cải thiện. Tiền là chiếc máy phiên dịch vạn năng khiến mọi giá trị đều có thể so sánh với nhau.

Đối chiếu thực tế: Wikipedia cung cấp hai mươi tỷ trang tri thức miễn phí mỗi tháng. Đóng góp của nó cho sự thăng hoa của con người là không thể đo đếm. Thế nhưng, đóng góp của nó cho GDP lại là số âm, bởi nó đã tiêu diệt ngành bách khoa toàn thư, một thị trường nơi một bộ bách khoa toàn thư Britannica từng có giá 1.400 đô la đối với người tiêu dùng.

Điều này phơi bày sự trái khoáy trung tâm của bảng điều khiển kinh tế của chúng ta: nó ghi nhận việc tạo ra giá trị công cộng to lớn như một khoản lỗ, trong khi liên tục tính những bi kịch con người và chi phí xã hội được nêu chi tiết trong các minh chứng trước đó là tăng trưởng dương. Chúng ta đo sự hủy diệt như sản xuất rồi tự hỏi vì sao xã hội có cảm giác như đang tan rã trong khi các con số cứ tăng lên.

Nếu những điều tốt đẹp nhất trong cuộc sống là miễn phí, vì sao nền kinh tế của chúng ta được thiết kế để chỉ đo lường những thứ tốn tiền?

Vì sao lời dối trá này chết người: Hệ thống đo lường của chúng ta không chỉ có khiếm khuyết; nó đảo ngược một cách hoàn hảo. Theo đúng nghĩa đen, nó không thể nhìn thấy sự sung túc. Khi tri thức trở nên miễn phí, nó ghi nhận điều đó như một sự sụp đổ kinh tế. Chúng ta đang đạt được sự giải phóng khỏi khan hiếm mà mọi nhà tiên tri từng mơ ước, và các công cụ đo của chúng ta đang gào lên “Suy thoái!” Lời dối trá này sẽ khiến chúng ta cố “sửa chữa” sự bùng nổ năng lực con người mà AI mang lại, giống như một bác sĩ điều trị phản ứng miễn dịch mạnh mẽ của một bệnh nhân khỏe mạnh như thể đó là bệnh tật.

Lời dối trá #6: Các tác nhân lý trí tối ưu hóa

Huyền thoại: Con người là những “tác nhân lý trí” đưa ra các quyết định có tính toán để tối đa hóa phúc lợi của bản thân. Homo economicus là người hùng của mọi mô hình kinh tế.

Đối chiếu thực tế: Chúng ta không phải là những tác nhân lý trí trong một môi trường khách quan. Chúng ta là những sinh vật sinh học với những thiên kiến nhận thức có thể dự đoán được, và giờ đây chúng ta sống trong một môi trường đã được thiết kế hoàn hảo để khai thác những thiên kiến ấy nhằm thu lợi nhuận. Mọi nền tảng công nghệ đều là một cỗ máy gây nghiện, sử dụng cơ chế củng cố theo tỷ lệ biến thiên và các vòng lặp công nhận xã hội để chiếm quyền điều khiển hệ dopamine của chúng ta. Chúng ta không tối ưu hóa hệ thống; hệ thống đang tối ưu hóa chúng ta thành những người tiêu dùng hoàn hảo.

Ai mới là tác nhân lý trí trong cuộc chiến giữa một tâm trí con người và một thuật toán hiểu tâm trí ấy hơn chính nó?

Vì sao lời dối trá này chết người: Trong thời đại AI, sự bất cân xứng này trở nên tuyệt đối. AI có thể mô hình hóa tâm lý cá nhân của chúng ta, dự đoán mong muốn của chúng ta, và tạo ra nội dung được cá nhân hóa để thao túng hành vi của chúng ta với hiệu quả siêu phàm. “Tác nhân lý trí” không chỉ là một hư cấu; nó là một mục tiêu không có khả năng tự vệ. Bất kỳ lý thuyết kinh tế hay chính trị nào dựa trên chủ quyền của người tiêu dùng hay “trí tuệ đám đông” giờ đây đều đã lỗi thời và nguy hiểm.

Lời dối trá #7: Phân phối tương xứng với đóng góp

Huyền thoại: Trong một nền kinh tế thị trường, phần thưởng chảy về những người tạo ra giá trị. Vị CEO kiếm gấp 350 lần người lao động trung vị vì họ tạo ra giá trị gấp 350 lần. Đây là nền tảng đạo đức của chủ nghĩa tư bản: bạn nhận được điều bạn xứng đáng.

Đối chiếu thực tế: Từ năm 1973 đến năm 2023, năng suất lao động ở Mỹ tăng 246 phần trăm, trong khi tiền lương chỉ tăng 115 phần trăm. Mối liên kết không bị suy yếu; nó đã bị cắt đứt. Trong một nền kinh tế nơi giá trị đến từ việc sở hữu các nền tảng, mạng lưới và thuật toán, sự phân phối đi theo quyền sở hữu, chứ không theo nỗ lực. Nền kinh tế AI là màn cuối của sự tách rời này. Hư cấu đạo đức từng biện minh cho bất bình đẳng, “họ đã tự kiếm được”, trở nên không thể đứng vững khi “kiếm được” có nghĩa là thừa kế cổ phần trong công ty sở hữu AI làm mọi công việc.

Khi máy móc làm hết mọi việc, ai xứng đáng nhận phần thưởng?

Vì sao lời dối trá này chết người: Lời dối trá này ngăn chúng ta đối diện với thách thức thực sự của thế kỷ 21, vốn không phải là vấn đề sản xuất, mà là vấn đề phân phối. Nó giam hãm chúng ta trong những cuộc tranh luận về “khoảng cách kỹ năng” và “trách nhiệm cá nhân” trong khi lẽ ra chúng ta phải thiết kế những giao thức mới để phân phối khối của cải khổng lồ do máy móc tạo ra trong kỷ nguyên sắp tới. Đó là lời dối trá sẽ cho phép chúng ta tạo ra một thế giới với sự sung túc chưa từng có và sự nghèo đói chưa từng có, song hành bên nhau.

Giàn hỏa thiêu những chân lý

Đây không phải là bảy lời dối trá riêng rẽ. Chúng là bảy gương mặt của một ảo tưởng khổng lồ duy nhất: rằng một hệ thống kinh tế được xây dựng cho một thế giới của nguyên tử khan hiếm, lao động con người và thị trường ổn định có thể vận hành trong một thế giới của bit dồi dào, lao động AI và những động lực kẻ thắng lấy tất cả.

Nó không thể. Nó sẽ không. Nó đang không.

Thứ chết đi cùng những lời dối trá này là cả một cách hiểu về chính chúng ta. Đạo đức lao động Tin Lành. Giấc mơ Mỹ. Lý tưởng trọng dụng nhân tài. Đó là những hư cấu hữu ích đã biến con người thành những đơn vị sản xuất. Nhưng cỗ máy ấy đang bị tháo dỡ, và những lời dối trá từng bôi trơn nó đang kẹt cứng lại. Điều còn lại là sự thật vừa đáng sợ vừa giải phóng rằng chúng ta cần những câu chuyện mới. Những câu chuyện tốt hơn. Những câu chuyện hòa hợp với sự sung túc, không phải sự khan hiếm; với hiện hữu, không phải hành động; với việc vun đắp ý thức con người, không chỉ vốn con người.

Những lời dối trá cũ nói về việc biến con người thành những cỗ máy tốt hơn. Những câu chuyện mới phải nói về việc cho phép con người trở nên trọn vẹn là con người hơn. Và để viết ra chúng, trước hết chúng ta phải hiểu thứ vật lý thực sự của giá trị.

Bảy lời dối trá này không phải là những sai lầm độc lập. Chúng là triệu chứng của một thế giới quan mù lòa trước những nguồn gốc thực sự của sức khỏe văn minh. Chúng là kết quả tất yếu của một hệ thống kinh tế chỉ có thể đo lường các giao dịch, chứ không đo được các loại vốn MIND khiến những giao dịch ấy trở nên khả thi, và chỉ hiểu được một trong Ba Dòng chảy của giá trị. Để xây một ngôi nhà mới, trước hết chúng ta phải hiểu thứ vật lý thực sự của giá trị.