Lời mở đầu: Cửa sổ Nghìn Ngày

Tuổi thọ kinh tế của bạn đang co lại. Không phải sự nghiệp của bạn. Không phải công việc hiện tại của bạn. Mà là toàn bộ giá trị kinh tế của bạn với tư cách một con người. Chúng ta đang sống qua một thời kỳ lịch sử biến động chưa từng có, một khung thời gian hữu hạn trong đó những quy tắc nền tảng của nền văn minh đang được viết lại. Đây không phải là suy đoán. Đây là một cuộc chuyển pha.

Khi viết những dòng này, tôi mang gánh nặng đặc biệt của một người đã nhìn thấy cả hai thế giới. Trong nhiều năm, tôi là nhà quản lý quỹ phòng hộ vĩ mô. Công việc của tôi là tìm ra những vết nứt trong hệ thống tài chính toàn cầu và đặt cược vào chúng trước khi chúng vỡ tung. Tôi học được cách nhìn thế giới không như các nhà kinh tế mô tả, mà như một mạng lưới mong manh, liên kết chằng chịt, bị chi phối bởi nỗi sợ, lòng tham và thứ vật lý tàn nhẫn của các dòng vốn.

Rồi tôi rời bỏ thế giới ấy để góp tay xây dựng động cơ của thế giới tiếp theo. Với tư cách là người sáng lập Stability AI, tôi đã có mặt trong những căn phòng nơi người ta tính toán ra phép toán về sự lỗi thời của bạn. Không phải vì ác ý, mà như một hệ quả tất yếu của tối ưu hóa. Tôi đã chứng kiến trí tuệ nhân tạo học cách nhìn, cách viết, cách suy luận, cách sáng tạo. Tôi đã thấy những đường cong huấn luyện báo hiệu tận thế cho mọi người lao động tri thức.

Giờ đây, tôi nhìn hệ thống mà tôi từng khai thác từ góc nhìn của chính sức mạnh sẽ đập tan nó hoàn toàn. Cuốn sách này ra đời từ vị trí quan sát độc nhất và đáng sợ ấy. Nó vừa là bản chẩn đoán của một người trong cuộc, vừa là bản thiết kế của một kiến trúc sư.

Nhưng đây là điều ám ảnh tôi: chúng ta đang đạt được chiến thắng vĩ đại nhất trong lịch sử loài người, giải phóng trí tuệ khỏi những giới hạn của sinh học, vậy mà hệ thống kinh tế của chúng ta chỉ có thể tiếp nhận nó như một thảm họa. Đây không phải là một vấn đề lý thuyết. Đây là trò đùa của vũ trụ, lẽ ra sẽ buồn cười lắm nếu nó không bi thảm đến thế. Tôi gọi nó là Bẫy Sung túc: Chúng ta sắp đạt tới trạng thái hậu khan hiếm trong lĩnh vực trí tuệ, và hệ thống kinh tế dựa trên sự khan hiếm của chúng ta sẽ diễn dịch sự sung túc ấy thành nghèo đói. Hãy xem hai bảng đồng hồ mà chúng ta dùng để đo lường thế giới của mình.

Bảng thứ nhất là bảng đồng hồ chính thức của nền kinh tế cũ. Thị trường chứng khoán ở mức cao nhất mọi thời đại. GDP tăng trưởng đều đặn. Tỷ lệ thất nghiệp thấp kỷ lục. Theo mọi chỉ số mà các nhà lãnh đạo của chúng ta theo dõi, chúng ta chưa bao giờ thịnh vượng hơn.

Bảng thứ hai là bảng đồng hồ của thực tại con người. Mức độ hài lòng với cuộc sống ở điểm thấp nhất kể từ khi có số liệu ghi nhận. Những cái chết vì tuyệt vọng do tự tử, sốc thuốc và nghiện rượu đã đạt mức đại dịch. Cả một thế hệ đang chìm trong nợ nần, không đủ khả năng mua nhà hay lập gia đình. Chúng ta giàu hơn trên giấy tờ và nghèo hơn về tinh thần so với bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử hiện đại.

Sự đứt gãy này là hồi còi báo động đầu tiên của một hệ hình đang sụp đổ. Chúng ta đã xây dựng một nền văn minh đảo ngược hoàn hảo đến mức thành tựu vĩ đại nhất của chúng ta đang trở thành sự kiện tuyệt chủng của chính chúng ta.

Lần trước điều này xảy ra

Kinh tế học khởi nguồn từ một từ Hy Lạp, “oikonomía”, nghĩa là “quản lý gia đình”. Suốt ba thế kỷ, chúng ta quản lý ngôi nhà của mình như một nhà máy. Chúng ta tôn hiệu quả lên làm thần thánh rồi tự hỏi vì sao mình thấy trống rỗng. Chúng ta tối ưu hóa cho tăng trưởng rồi tự hỏi vì sao mình thấy bế tắc.

Lịch sử không lặp lại, nhưng nó có vần điệu. Và ngay lúc này, nó đang nện lại đúng nhịp phách chết chóc đã đánh dấu mọi sự kiện tuyệt chủng kinh tế.

Hãy nghĩ đến Johannes Trithemius, tu viện trưởng xứ Sponheim, người vào năm 1492 đã viết một chuyên luận đầy nhiệt huyết mang tên “Ca ngợi người chép sách” (In Praise of Scribes). Ông lập luận rằng chiếc máy in mới mẻ chỉ là một trào lưu nhất thời, rằng những bản thảo chép tay vượt trội về mặt đạo đức, rằng hành động thiêng liêng của việc chép văn bản đưa các tu sĩ đến gần Thiên Chúa hơn. Mọi lập luận đều mang tính thần học, triết học, thẩm mỹ. Không lập luận nào nhắc đến lý do thật sự: thu nhập của tu viện ông đến từ việc chép sách.

Chỉ trong vòng năm mươi năm, các phòng chép sách đã trở thành bảo tàng. Trithemius được nhớ đến, nếu còn ai nhớ đến ông, như người đàn ông đứng chắn ngang lịch sử mà hét lên “Dừng lại!” với một chiếc máy in.

Bạn chính là Trithemius. Công việc của bạn là chép tay bản thảo. AI là chiếc máy in. Nhưng khác với ông, bạn không có năm mươi năm. Cửa sổ cho một lựa chọn có ý nghĩa ngắn hơn nhiều. Phép so sánh với máy in gần như hoàn hảo. Gần như thôi. Điểm khác biệt là cỗ máy của Gutenberg chỉ thay thế hành động sao chép vật lý. AI thay thế chính tâm trí.

Ba tương lai, không lối thoát

Khi hệ thống cũ thất bại, chỉ có ba cấu hình ổn định là khả dĩ. Giống như các quỹ đạo electron, đây là những khuôn mẫu duy nhất có thể tồn tại bền vững. Mọi thứ khác đều là trạng thái chuyển tiếp bất ổn.

Tương lai thứ nhất: Chế độ Phong kiến Số. Đây là điều xảy ra nếu chúng ta không thay đổi gì. Một nhúm tập đoàn kiểm soát AI. Tất cả những người còn lại sống nhờ thu nhập cơ bản phổ quát, đủ để tồn tại, không đủ để có ý nghĩa. Bạn sẽ là người dùng, không phải người sáng tạo. Một người tiêu dùng, không phải một công dân. Đừng lầm tưởng: đây là kịch bản mặc định. Đây là nơi chúng ta đang hướng tới.

Tương lai thứ hai: Cuộc Đại Phân mảnh. Đây là điều xảy ra khi các quốc gia hoảng loạn. Mỗi nước tự xây AI riêng, canh giữ dữ liệu riêng, không tin ai cả. Một cuộc chiến tranh lạnh mới, nhưng được tiến hành bằng thuật toán thay vì nguyên tử. Đây là phản ứng sợ hãi. Và nó đã bắt đầu.

Tương lai thứ ba: Cộng sinh Nhân loại. Đây là điều xảy ra nếu chúng ta tiến hóa một cách có ý thức. Chúng ta xây dựng những hệ thống kinh tế nơi AI khuếch đại mục đích của con người thay vì thay thế nó. Nơi sự sung túc là một tính năng, không phải một lỗi. Nơi trí tuệ là tài sản chung, không phải hàng hóa. Đây là con đường khó nhất vì nó đòi hỏi chúng ta phải thay đổi. Đây cũng là con đường duy nhất mà ở đó chúng ta vẫn còn nhận ra mình là con người.

Cuốn sách này là gì (và không là gì)

Đây không phải là thêm một lời cảnh báo về AI. Chuông báo cháy đã reo lâu đến mức chúng ta học được cách ngủ say bất chấp tiếng chuông.

Đây không phải là một cẩm nang kỹ thuật về AI. Bạn không cần hiểu transformer, cũng như bạn không cần hiểu động cơ đốt trong để biết ô tô đã thay thế ngựa.

Cuốn sách này là một cẩm nang kỹ thuật để xây dựng Tương lai thứ ba. Đó là một bản thiết kế được vẽ từ những nguyên lý đầu tiên, bởi vì những nguyên lý cũ đã chết. Nó giới thiệu một khoa học mới cho một thế giới mới: Lý thuyết Trí tuệ, một môn vật lý về cách thông tin được xử lý để tạo ra giá trị và sự trường tồn. Kinh tế học Trí tuệ là ứng dụng đầu tiên của nó.

Đầu tiên là giai đoạn phá dỡ, nơi chúng ta sẽ đập tan mọi giả định mà bạn có về kinh tế học. Giai đoạn thứ hai là môn vật lý mới, nơi từ đống đổ nát, chúng ta sẽ rút ra những quy luật thực sự chi phối các hệ thống phức hợp. Giai đoạn thứ ba là kiến trúc, cho thấy môn vật lý mới này tất yếu sinh ra các cấu trúc của một nền kinh tế lành mạnh như thế nào. Giai đoạn thứ tư mang đến bản thiết kế: những giải pháp cụ thể, dựa trên kỹ thuật, cho một thế giới cộng sinh. Giai đoạn thứ năm và cuối cùng là cuộc chuyển tiếp của con người, cẩm nang cá nhân và triết học của bạn cho thời đại mới.

Đồng hồ là có thật: Cửa sổ Nghìn Ngày

Hãy để tôi nói thật chính xác về ý nghĩa của cửa sổ này. Nó không phải là lời tiên đoán về một sự kiện tận thế duy nhất. Nó là ước tính về thời kỳ lịch sử mà trong đó cuộc chuyển pha trở nên không thể đảo ngược. Đó là thời điểm nước trong nồi, sau khi bị đun nóng một thời gian dài, cuối cùng cũng sôi. Trước khoảnh khắc ấy, bạn vẫn có thể vặn nhỏ lửa. Sau đó, nước sẽ hóa thành hơi, bất kể bạn làm gì.

Các nhà tương lai học từ lâu đã tiên đoán về một Điểm Kỳ dị công nghệ, khoảnh khắc trí tuệ máy móc vượt qua trí tuệ của chúng ta. Họ đúng về đường cong hàm mũ. Họ sai về thứ sẽ đổ vỡ trước tiên. Chúng ta đang tiến tới một Điểm Kỳ dị kinh tế - xã hội từ rất lâu trước khi chạm tới một Điểm Kỳ dị thuần túy công nghệ. Các hệ thống tiền tệ, lao động và ý nghĩa của chúng ta sẽ vỡ vụn dưới sức ép của năng suất gần như vô hạn.

Đây không phải là hạn chót cho tận thế. Đây là hạn chót cho lựa chọn có ý nghĩa. Ước tính chuyên môn của tôi cho cửa sổ này, hình thành từ việc quan sát các đường cong hàm mũ về năng lực, chi phí và mức độ chấp nhận AI, là khoảng một nghìn ngày. Có thể là 800. Có thể là 1.200. Điều tôi đang nói với bạn là nó không phải 10.000. Bậc độ lớn là có thật. Chiếc đồng hồ là có thật. Và nó đang điểm từng nhịp.

Lời mời

Nếu bạn đã đọc đến đây, có lẽ bạn thuộc một trong ba kiểu người: hoảng sợ, hoài nghi, hoặc hào hứng. Tốt. Cả ba đều là những phản ứng chính đáng trước sự cáo chung của một thế giới.

Dù điều gì đã đưa bạn đến đây, hãy biết điều này: Cuộc đếm ngược là có thật. Thế giới cũ đang kết thúc. Thế giới mới đang chờ được sinh ra. Chúng ta là thế hệ cầu nối, vừa được ban phước vừa bị nguyền rủa khi phải sống giữa hai thế giới.

Bạn có thể dành thời gian của mình trong cửa sổ then chốt này để chối bỏ, nhìn giá trị của mình bốc hơi. Bạn có thể dành nó cho tuyệt vọng, khóc thương một thế giới đã không còn. Hoặc bạn có thể dành nó để xây dựng, kiến tạo những hệ thống và cộng đồng sẽ đưa nhân loại vượt qua cuộc chuyển tiếp.

Các nhà kinh tế học cũ có một câu: “Về lâu dài, tất cả chúng ta đều chết.” Keynes viết câu đó vào năm 1923. Ông đã sai. Về lâu dài, tất cả chúng ta đều sống, nhưng vô nghĩa về mặt kinh tế. Trừ khi chúng ta xây dựng một nền kinh tế nơi giá trị của con người không mang tính kinh tế.

Chiếc đồng hồ đã bắt đầu chạy trước khi bạn mở cuốn sách này. Nó vẫn đang chạy khi bạn đọc những dòng chữ này.

Đã đến lúc bắt đầu.